W niedzielę, 11 maja 2025 r. w Zamościu miała miejsce uroczystość upamiętniająca 79. rocznicę odbicie więźniów z komunistycznego więzienia w Zamościu przez Oddział Żołnierzy AK-WIN dowodzony przez kpt. Romana Szczura ps. "Urszula".

Organizatorami uroczystości byli:  Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Zamość, Garnizon Zamość, Parafia Wojskowa pw. Św. Jana Bożego w Zamościu, Stowarzyszenie Rozwoju Lokalnego Zamojszczyzna.

Partnerem wydarzenia była Grupa Rekonstrukcji Historycznej "WIR" z Biłgoraja, a uroczystość organizacyjnie wsparł Zakład Karny w Zamościu.

Obchody rozpoczęły się Mszą Św. w Kościele Garnizonowym pw. Św. Jana Bożego w Zamościu pod przewodnictwem ks. ppor. Adama Tkacza, Kapelana Garnizonu Zamość.

Po nabożeństwie uczestnicy w asyście Pocztów Sztandarowych i Kompanii Honorowej 18. Pułku Przeciwlotniczego im. gen. bryg. Feliksa Kamińskiego z Sitańca przemaszerowali pod budynek Zakładu Karnego w Zamościu przy ul. Okrzei, gdzie miała miejsce część oficjalna.

Czytaj: Dzień Strażaka w Hrubieszowie. Awanse i odznaczenia

Kilka słów o akcji:

Po zajęciu Zamojszczyzny przez Armię Czerwoną nastąpiły represje, pacyfikacje i aresztowania dokonywane przez sowieckie służby bezpieczeństwa i tworzący się polski Urząd Bezpieczeństwa. Wielu dowódców Armii Krajowej starało się wówczas wyprowadzić podległych im ludzi z podziemia, aby mogli "normalnie żyć". Okazało się to jednak niemożliwe. Ci, którzy się ujawnili, albo zostali zdekonspirowani, aresztowało UB, przechodzili ciężkie śledztwa, a następnie otrzymywali wyroki wieloletniego więzienia. Innych, polskich patriotów wojsko, UB i NKWD zabijały podczas akcji pacyfikacyjnych, obław lub na mocy wyroków komunistycznych sądów wojskowych.

W takiej sytuacji Roman Szczur "Urszula" - na rozkaz dowódcy II Zamojskiego Inspektoratu Armii Krajowej majora Mariana Pilarskiego ps. "Grom", "Jar" - podejmuje akcję uwolnienia swoich żołnierzy z zamojskiego więzienia UB. Wieczorem 8 maja 1946 r. przeprowadza swoją najgłośniejszą akcję zbrojną. Uczestniczyli w niej członkowie placówek Udrycze, Wis łowiec, Sitaniec, też Zamościa. Na czele kilkunastu żołnierzy WiN rozbił więzienie w Zamościu, uwolnił 301 (według innych źródeł 346) więźniów, w tym czterech swoich podkomendnych skazanych na karę śmierci.

Nie udało się ustalić nazwisk wszystkich uczestników tej akcji z grupy bezpośrednio atakującej więzienie oraz ubezpieczającej akcję, ale na pewno brali w niej udział Roman Szczur (od 1948 r. Szumski) ps. "Urszula", Stanisław Bizior ps. "Eam", Stefan Policha ps. "Krasnopolski", Józef Rabiega ps. "Wierzba", Franciszek Węcławik ps. "Boa" oraz nieustalone osoby o pseudonimach: "Tarcza"(imię Alfred), "Szary", "Suchy".

W ramach przygotowań do zorganizowanej z inicjatywy ŚZŹAK Okręg Zamość uroczystości odsłonięcia dnia 27 września  2010 r. (ufundowanej przez Funkcjonariuszy Zakładu Karnego w Zamościu) nowej, pamiątkowej tablicy ustalone zostały nowe nazwiska uczestników ww. akcji: Adam Altmajer ps. "Długi", Stanisław Furmanek ps. "Mahoń", Tadeusz Łagoda ps. "Barykada", Adam Michalak ps. "Kula", Józef Pyś ps. "Ostry", Edward Świst ps. "Miś".

Zobacz: Plantatorzy pikietowali w Werbkowicach

Dalej nie udało się ustalić nazwisk kolejnych obok ww. "Tarczy", "Szarego" i "Suchego" innych 4 nieznanych żołnierzy.

Według materiałów historycznych po słynnym zamojskim, ale jednocześnie ogólnopolskim sukcesie polskiego podziemia niepodległościowego władze PRL  zmieniły system zabezpieczania więzień w całym kraju.

W przygotowaniu akcji uczestniczyli m.in:

-      Irena Mendykówna ps. "Żaneta" prowadziła wywiad na terenie więzienia, gdyż jako pracownica sądu posiadała znajomości wśród funkcjonariuszy więzienia.

-      Rozkład więzienia poznano od byłych więźniów oraz od strażnika Romana Sebastianiego (zmarł po akcji w tajemniczych okolicznościach), który udzielił tych informacji łączniczce o ps. "Rena". Innym strażnikiem podobno również udzielającym informacji członkom podziemia był Jan Radziejewski.

-      Po akcji uczestnicy napadu udali się furmankami do wsi Ruskie Piaski i tam kwaterowali u gospodarzy ok. 1`2 godzin, po czym rozeszli się do domów. Gospodarze:  Czesław Szypuła s. Jana, ur. 1923 r. (sygn. IPN Lu 012/330 k. 20), drugi z gospodarzy, Konstanty Biały s. Łukasza.

-       Sytuację, związaną z faktem nieudzielenia pomocy strażnikom więziennym przez jednostkę Ludowego Wojska Polskiego wielu tłumaczy jako efekt zawartego porozumienia podziemia z  dowódcami WP.

Więcej m.in.:

https://akzamosc.pl/wp-content/uploads/2021/03/Polski_bandyta_z_Zamojszczyzny.pdf

Zobacz też:

Historia Zespołu Szkół nr 1 w Hrubieszowie (cz. 3)

Zerknij na Instagram →

Chcesz podzielić się informacjami z Hrubieszowa i powiatu hrubieszowskiego z Czytelnikami lubiehrubie? Prześlij info i zdjęcia na adres [email protected]

info i fot. ŚZŻAK O/Zamość