Eugeniusz Wilkowski – Doświadczenie więźniów politycznych z Hrubieszowa w świetle źródeł ikonograficznych (1982-1983)

W lipcu ukazała się kolejna publikacja autorstwa dr. hab. Eugeniusza Wilkowskiego poświęcona źródłom ikonograficznym, będącym wytworami więźniów politycznych przebywających w latach 1982-1983 w Zakładzie Karnym w Hrubieszowie.

Reklamy

Gen. dr Jacek Pomiankiewicz, Recenzja książki E. Wilkowskiego, Doświadczenie więźniów politycznych z Hrubieszowa w świetle źródeł ikonograficznych (1982-1983), Hrubieszów 2021.

W lipcu ukazała się kolejna publikacja autorstwa dr. hab. Eugeniusza Wilkowskiego poświęcona fragmentowi dziejów najnowszych Polski, a mianowicie źródłom ikonograficznym, będącym wytworami więźniów politycznych przebywających w latach 1982-1983 w Zakładzie Karnym w Hrubieszowie. Należy zauważyć, że omawiana publikacja jest już drugą pracą E. Wilkowskiego, która wprowadza do obiegu naukowego i popularyzuje źródła ikonograficzne wytworzone w środowisku ruchu Solidarności. W roku 2020 w Chełmie wydana została książka-album pt. Dziedzictwo chełmskiej Solidarności w źródłach ikonograficznych (lat 80. XX wieku).

Wydawnictwo dotyczące zasobu źródeł związanych z działalnością więźniów politycznych z Zakładem Karnym w Hrubieszowie jest pracą nowatorską nie tylko w skali regionu, ale najprawdopodobniej również kraju. Jak autor ujawnia we Wprowadzeniu, zamysł przygotowania wydawnictwa pochodzi od Teresy Mazur, nauczycielki i znanej uczestniczki ruchu Solidarności oraz Hrubieszowskiego Stowarzyszenia Pamięć. Praca składa się z Przedmowy, Wprowadzenia autora, części źródłowej (90 stron), Wykazu zamieszczonych źródeł i Spisu treści.

Reklamy

Z założenia książka jest wydawnictwem o charakterze źródłowym, które będzie służyć badaczom dziejów najnowszych Polski i regionu. W pierwszej części Wprowadzenia autor nawiązuje do rozważań – podjętych w 2019 r. – o zakresie recepcji idei Solidarności w środowisku hrubieszowian (zwieńczonych publikacją Zanurzeni w historii). Nie ukrywa, że oczekuje pełniejszej dyskusji o dziedzictwie tego fenomenu w tej społeczności.  Wprowadzenie zawiera przede wszystkim niezbędną wiedzę o więźniach politycznych lat 1982-1983, ich życiu codziennym, postawach, warunkach oraz ważniejszych wydarzeniach mających miejsce w hrubieszowskim Zakładzie Karnym. Stanowi konieczne tło informacyjne skonstruowane przez autora, który poznał doskonale realia izolacji i „wymiar celi” jako osoba internowana i więzień polityczny.

Opracowanie, liczące 114 stron, rozpoczyna Przedmowa Marty Majewskiej, Burmistrz Miasta Hrubieszowa, w którym znajdujemy rozważania i refleksje autorki na temat dziedzictwa hrubieszowskiej Solidarności oraz naszego stosunku do tego dziejowego doświadczenia. Pani Burmistrz przypomniała o osobach skazanych na podstawie dekretu o stanie wojennym z grudnia 1981 r. i przewożonych do Zakładu Karnego w Hrubieszowie z różnych stron Polski, do których na widzenia przybywały rodziny i najbliżsi. W swoim słowie zwraca uwagę na postawy hrubieszowian, którzy w trudnych warunkach stanu wojennego okazywali tym ludziom życzliwość i pomoc w postaci organizowania noclegów i opieki. Zwłaszcza hrubieszowska młodzież działająca w „Ruchu Światło Życie” dała świadectwo odwagi i solidarności z więzionymi i ich rodzinami.

Prof. E. Wilkowski, w oparciu o wykaz więźniów politycznych przekazany przez więzionych do zbiorów Muzeum w Hrubieszowie ocenia, iż przez Zakład Karny w Hrubieszowie przeszły 192 osoby. Już w wolnej Polsce więźniowie polityczni, którzy „zaliczyli pobyt” w obiekcie przy ul. Nowej, podjęli trud tworzenia środowiska hrubieszowskich więźniów politycznych, organizowania zjazdów koleżeńskich w Hrubieszowie, kultywując tym samym i propagując wśród młodszych pokoleń wiedzę o „tamtym czasie”.

Źródła ikonograficzne są niezwykle ważne w badaniach historycznych i bardzo „wdzięczne” w poznawaniu dziejów, również przez miłośników przeszłości w formie popularnej, bo „przemawiają” obrazem, symbolem, kolorem, budzą wyobraźnię, łatwo zapadają w pamięć… Źródłem ikonograficznym jest wszystko to, co jest wytworzone przez człowieka i przedstawione za pomocą obrazu np. mapy, pocztówki, obrazy, plakaty, fotografie.

Recenzowane wydawnictwo o charakterze albumowym obejmuje 133 fotografie różnego rodzaju źródeł ikonograficznych, które nie były dotychczas publikowane, głównie koperty z nadrukami i znaczkami, karty pocztowe i widokówki z pieczęciami, utwory poetyckie, wizerunki graficzne wykonane na płótnie, matryce do odciskania obrazów.

W Zakładzie Karnym w Hrubieszowie, jak i w innych ośrodkach internowania i miejscach pobytu więźniów politycznych, funkcjonowała konspiracyjna poczta jako wewnętrzny, nielegalny obieg korespondencyjny w środowisku Zakładu z udanymi próbami „przerzutu” wytworów więziennych na zewnątrz. Przekaz w formie obrazu (stemple na kopertach, kartach, znaczki) w sposób symboliczny ukazywał wierność i oddanie ideom Solidarności, które nierozerwalnie wiązały się z treściami myśli chrześcijańskiej i były głęboko nasączone wartościami patriotycznymi. Podziemna Poczta Więzienna, na wzór Poczty Internowanych, była zjawiskiem specyficznym, niezwykłym ze względu na miejsce i czas „działania” i stanowi bez wątpienia fenomen tamtych czasów. Więzienne obrazy mają bardzo różnorodny charakter i są odzwierciedleniem przeżyć osób, które znalazły się za murem więziennym po 13 grudnia 1981 r. oraz odbiciem ważniejszych wydarzeń czasu stanu wojennego „na wolności” i w izolacji więziennej.

W zbiorze znajdują się karty i kartki upamiętniające istotne wydarzenia epoki np. pielgrzymkę Ojca Świętego Jana Pawła II  do Ojczyzny w czerwcu 1983 r. wraz z obchodami 600-lecia Jasnej Góry (koperty, karty nr 53-61), śmierć sekretarza generalnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Leonida Breżniewa w listopadzie 1982 r. (nr 130), a także okolicznościowe (np. dokumentowanie i upamiętnianie głodówek więźniów politycznych, nr 94-98). Występują ikonografie wyrażające idee, treści, dążenia np. Solidarność wpisana w proces powstawania z kolan w czasach PRL (nr 127), Statua Wolności w Nowym Jorku (nr 129) jako znak postaw i sympatii proamerykańskich. Interesujące są liczne źródła ikonograficzne o charakterze religijnym np. wizerunki Matki Bożej, często wspólnie ze znakiem orła, symbolem Solidarności (np. nr 41, 48, 123), cierpiącego Chrystusa (nr 124), Świętej Rodziny (nr 116), kilka obrazów związanych z Osobą św. Jana Pawła II, także z motywami Jego pielgrzymki do kraju w 1983 r., okolicznościowe Wielkanocne (nr 35-38). Ważne miejsce w kolekcji zajmują obrazy dotyczące izolacji więziennej i jej atrybutów (kraty, knebel-dławienie wolności słowa) oraz Solidarności Więźniów Politycznych, pojawia się Międzyzakładowy Robotniczy Komitet Solidarności (stemple, znaczki).

W zbiorze źródeł często dostrzeżemy także motywy patriotyczne np. orzeł jako godło i symbol zwycięstwa, niejednokrotnie w zestawieniu z symbolami Solidarności, napisem Bóg-Honor-Ojczyzna (np. nr 117), jak również zaznaczenie ważnych wydarzeń historycznych np. karty upamiętniające rocznicę Odsieczy Wiedeńskiej 1683 r., Konstytucję 3 Maja 1791 r., Powstanie Styczniowe, Powstanie w Getcie Warszawskim w 1943 r., Powstanie Warszawskie 1944 r. (nr 63-71, 92). Istotne dla więźniów było upamiętnianie i kultywowanie za pomocą dat i symboli społecznych protestów, które były próbami walki z systemem totalitarnym i wybijania się ku wolności w okresie PRL: wydarzenia w Poznaniu 1956 r., w Radomiu i Ursusie w 1976 r. (np. karty 121, 122). Niezwykle interesujący jest barwny obraz Polityczne siły opozycyjne w PRL, w tym Solidarność, KOR, ROPCiO, Młoda Polska, zawierający wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej z orłem w koronie i modlitwą (nr 125).

Przykłady poezji więziennej to zamieszczone w zbiorze wiersze i piosenki np. Zomomotywa, powstała w oparciu o wiersz J. Tuwima (nr 112), hymn na cześć Papieża Polaka, który jest wersją hymnu państwowego z motywami współczesnymi (nr 111) oraz Trzynastego, piosenka o nocy grudniowej 1981 r., stylizowana na utwór Posłuchajcie ludzie z okresu okupacji niemieckiej rozpropagowanej przez film „Zakazane piosenki” (nr 110).Specjalne miejsce w zestawie źródeł zajmuje fotografia Janusza Woźnicy, jedynego więźnia politycznego z Hrubieszowa, przebywającego w ZK w Hrubieszowie i Zamościu w 1986 r. oraz dwie przesyłki dotyczące jego (karta pocztowa z pozdrowieniami od pielgrzymów idących na Jasną Górę oraz koperta z Sądu Rejonowego w Zamościu).

Jak zaznaczone zostało w Przedmowie, źródła zamieszczone w albumie powstawały w specyficznych warunkach, w świecie zamkniętym, w izolacji więziennej. Wytwarzane były w formule konspiracyjnej, gdzie za tego rodzaju aktywność groziła osobom uwięzionym odpowiedzialność dyscyplinarna, a nawet konsekwencje prawne. Jakość techniczna i artystyczna wytworów jest bardzo zróżnicowana, od form prostych, łatwiejszych do wykonania (np. matryca i powielanie poprzez odcisk obrazu) po obrazy o wysokich walorach indywidualnych, świadczących o zdolnościach artystycznych twórców np. wizerunki na płótnie, do których używano więziennych prześcieradeł.

Źródła zamieszczone w albumie przez prof. E. Wilkowskiego wytworzone w ZK w Hrubieszowie zostały przekazane i są przechowywane w Muzeum im. ks. St. Staszica w Hrubieszowie. Zbiór ów, jak nadmienia E. Wilkowski we Wprowadzeniu, traktować należy jako szczególne świadectwo o tamtym okresie wpisane w przestrzeń Hrubieszowa i choć są one znane jedynie wąskiej grupie osób, to przecież pozostają wizualnym fragmentem dziedzictwa Solidarności współtworzącego naszą tożsamość kulturową, a przez to również świadomość narodową.

Książka z jednej strony wyraźnie wpisuje się w nurt badań regionalnych, ale z drugiej dotyczy procesów i wydarzeń ogólnokrajowych oraz jest ich lokalnym odzwierciedleniem. Najnowsza publikacja prof. E. Wilkowskiego w znacznym wymiarze stanie się uzupełnieniem wiedzy o dziejach najnowszych, zwłaszcza małej ojczyzny, miasta Hrubieszowa oraz ludzi ją kształtujących, którzy zasługują na upamiętnienie i upowszechnienie wiedzy. Wyrażam głębokie przekonanie, że publikacja stanie się ważnym głosem upominającym się o wpisanie w literaturę przedmiotu dokonań osób środowiska więźniów politycznych Zakładu Karnego w Hrubieszowie oraz całej społeczności lokalnej, dającej wspaniałe świadectwo patriotyzmu jako fragmentu narodowej pamięci. Ich wysiłku i postaw nie wolno nie dostrzegać, ani tym bardziej skazywać na zapomnienie.

W mojej ocenie powstało opracowanie wartościowe, o charakterze wydawnictwa źródłowego, z komentarzem autora historyka i uczestnika tamtych wydarzeń, interesujące ze względu na zawarte w nim bogate informacje cieszące przede wszystkim regionalistów, ale także szersze grono miłośników dziejów najnowszych Polski. Podkreślić należy również elegancki poziom edytorski albumu, twarde okładki, dobrą jakość papieru, żywe barwy i ostrość obrazu, tak ważne w przypadku publikowania źródeł ikonograficznych.

Fakt pojawienia się nowej książki prof. E. Wilkowskiego został już dostrzeżony przez szereg osób i środowisk, w tym choćby z Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, do której przekazane zostały dwa egzemplarze pracy. Książka została określona jako wyjątkowa i cenna, będąca kompendium wiedzy o epoce, stanowiąca piękne uzupełnienie zbiorów i o treści na długo zapadającej w pamięć czytelnika. Podkreślono dużą wartość publikacji w aspekcie ukazywania roli i zaangażowania małej ojczyzny, ludzi ziemi hrubieszowskiej w ogólnonarodowym procesie odzyskiwania niepodległości, w kształtowaniu świadomości historycznej, ukazywaniu ducha narodu i dążeniu Polaków ku wolności. Jak stwierdzono lektura ta powinna być przeczytana przez każdego, ponieważ świadomość ludzka jest najważniejsza. Jestem pewien, że wydawnictwo zostanie życzliwie przyjęte przez liczne grono Czytelników.

­

Gen. dr Jacek Pomiankiewicz

(info, grafika: mat. nadesłane)


Zobacz też:

Stan wojenny w Hrubieszowie

Stan wojenny w Hrubieszowie